Türkiye’de sağlık turizmi sektörünün hızlı bir gelişim göstermesi, yabancı hastalar ile sağlık kuruluşları arasında kurulan sözleşmelerin hukuki niteliğinin daha sistematik bir şekilde ele alınmasını zorunlu kılmaktadır. Bu çerçevede yapılacak hukuki inceleme, öncelikle sözleşme tipleri arasındaki ayrımların belirlenmesini ve sağlık hizmeti sunumunun hangi sözleşme türü altında değerlendirilmesi gerektiğinin açıklığa kavuşturulmasını gerektirir.
Tedavi ve tıbbi müdahaleye dayalı hukuki ilişkiler, Türk Borçlar Kanunu bakımından uzun süredir vekalet sözleşmesi kapsamında değerlendirilmekte; zira hekimin belirli bir sonucu garanti etmeyip, özen borcu çerçevesinde hareket etmesi bu sözleşme türünü doğal kılmaktadır. Ancak estetik cerrahi gibi belirli bir dış görünümün hedeflendiği alanlarda “eser sözleşmesi” niteliği tartışmaları da öğretide yer bulmaktadır. Buna karşın ağırlıklı görüş, tıbbi müdahalenin niteliği gereği hekimin bir sonuç vaat edemeyeceğini, dolayısıyla tedavi sözleşmelerinin vekâlet sözleşmesinin karakteristik özelliklerini taşıdığını kabul eder.
Sağlık turizmi bağlamında ortaya çıkan sözleşmeler ise tek boyutlu değildir. Tedavi hizmeti, ulaşım, konaklama, tercüme, refakat, lojistik düzenlemeler ve hastaya yönelik danışmanlık gibi çeşitli unsurları içeren karma bir sözleşme yapısından söz etmek gerekir. Bu nedenle, sağlık turizmi sözleşmeleri, klasik tedavi sözleşmesinden daha geniş bir çerçevede konumlanmakta ve çoğu zaman birbirinden farklı hukuki nitelikteki edimlerin tek bir pakette bir araya getirildiği “birleşik hizmet sözleşmeleri” görünümünü almaktadır. Bu tür sözleşmelerin hukuki değerlendirilmesi, hem Türk Borçlar Kanunu hem de tüketicinin korunmasına ilişkin mevzuat ile sağlık hukuku düzenlemeleri birlikte dikkate alınarak yapılmalıdır.
Türkiye’de sağlık turizmi faaliyetleri; Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu, sağlık turizmine ilişkin yönetmelikler ve uluslararası hasta bakımına yönelik özel düzenlemeler çerçevesinde sıkı kurallara bağlanmıştır. Bu düzenlemeler, hem sağlık tesislerinin hem de sağlık turizmi aracı kuruluşlarının faaliyet sınırlarını belirlemekte, sunulan hizmetlerin şeffaf ve denetlenebilir olmasını amaçlamaktadır. Yabancı hastaların hukuki statüsü bakımından ise, çoğu durumda 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un uygulanması mümkündür; zira yabancı hasta da temel anlamda “ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket eden” kişidir. Ancak sağlık hizmetinin niteliği, reklam ve tanıtım alanındaki kısıtlamalar ve tıbbi müdahalelerin özel düzenlemelere tabi olması, sağlık turizmi sözleşmelerinin doğrudan paket tur sözleşmeleri rejimine sokulmasını engeller.
Bu noktada özellikle “paket fiyat” uygulamaları önem kazanmaktadır. Sağlık turizmi kapsamında sunulan paket fiyatlar, birden fazla hizmetin önceden belirlenmiş tekil bir bedel karşılığında sunulmasını ifade eder. Paket fiyatın hukuki açıdan sorunlu yönleri arasında, içerdiği hizmetlerin açıkça belirtilmemesi, tedavi sırasında ortaya çıkabilecek ek masrafların pakete dahil edilip edilmediğinin belirsizliği ve yan hizmetlerin ayrıştırılmadan sunulması sonucu ortaya çıkan bilgi asimetrisi yer alır. Bu nedenle paket fiyatın, sözleşmenin en kritik unsurlarından biri olarak açık ve anlaşılır şekilde düzenlenmesi gerekmektedir. Sağlık kuruluşları ve aracı kurumların, paket fiyat kapsamında hangi edimlerin sunulduğunu, hangilerinin ayrıca ücrete tabi olduğunu ve fiyatın kapsamının hangi şartlarda değişebileceğini düzenlemekle yükümlü oldukları kabul edilmelidir.
Sözleşme içeriğinin ayrıntılandırılması, özellikle tıbbi müdahale gibi hassas bir alanda hukuki belirlilik ilkesinin sağlanması bakımından zorunludur. Bu bağlamda sözleşmede yer alması gereken temel unsurlar, sadece tıbbi edimlerin değil, tedavi sürecinin tamamlayıcı unsurlarının da dikkatle tanımlanmasını gerektirir. Sunulacak sağlık hizmetinin kapsamı, tedavi yönteminin sınırları, hekimlerin ve sağlık ekibinin yükümlülükleri, hastanın bilgilendirilmiş onamının kapsamı ve olası risklere dair bilgi düzeyi sözleşmenin tıbbi yönünü oluşturur. Buna ek olarak, tedavi sonrasında ortaya çıkabilecek komplikasyonların nasıl yönetileceği, komplikasyon nedeniyle doğacak ek maliyetlerin hangi tarafça karşılanacağı ve hastanın ek tedavi talep etmesi hâlinde uygulanacak ücretlendirme politikasının açıkça belirlenmesi gerekir.
Paket sözleşmelerin turizm komponenti açısından konaklama, ulaşım, transfer, tercüme, hasta koordinasyonu ve benzeri hizmetler de sözleşme içeriğinde ayrıntılı olarak gösterilmelidir. Konaklama kalitesinin seviyesi, transfer hizmetlerinin kapsamı, aracı kuruluşun hangi noktalarda sorumluluk üstlendiği, sağlık tesisine erişim ve hastanın ülkeden ayrılış sürecine ilişkin lojistik destek de hukuken belirgin olmalıdır. Ayrıca hizmet sağlayıcıların veri koruma yükümlülükleri, özellikle sağlık verilerinin gizliliği bakımından hem Türk mevzuatına hem de uluslararası normlara uyumlu şekilde düzenlenmelidir.
Sağlık turizmi sözleşmelerinin geçerliliği, sadece sözleşme metninin içeriğiyle sınırlı olmayıp, bu sözleşmelere uygulanacak hukukun belirlenmesi bakımından milletlerarası özel hukuk kurallarıyla da ilişkilidir. Taraflar arasında uygulanacak hukukun açıkça kararlaştırılmamış olması hâlinde, MÖHUK hükümleri devreye girmekte ve hukuki ilişki üzerinde farklı ülke hukuklarının etkili olması söz konusu olabilmektedir. Bu nedenle sözleşmelerde uygulanacak hukukun ve yetkili yargı merciinin açıkça belirtilmesi, ileride çıkabilecek uyuşmazlıkların çözümünde büyük önem taşır.
Yukarıda bahsedilen hususlar neticesinde özet olarak; Türkiye’de sağlık turizmi alanında sunulan paket fiyatlı hizmetlerin hukuki niteliği, karma ve çok boyutlu bir sözleşme ilişkisine işaret eder. Tedavi sözleşmesinin vekâlet sözleşmesi niteliğini koruduğu, ancak paket kapsamında yer alan diğer hizmetlerin farklı hukuki türlerle kesiştiği görülmektedir. Bu nedenle sözleşmelerin hem tıbbi hem de ticari unsurları bütüncül bir yaklaşımla düzenlenmeli; paket fiyat uygulamasında şeffaflık, öngörülebilirlik ve hukuki belirlilik ilkeleri titizlikle gözetilmelidir. Bu hususlar hem yabancı hastaların güveninin sağlanması hem de sağlık turizmi alanında sürdürülebilir bir standart oluşturulması bakımından zorunludur.